Przejdź do treści
W Szwecji
Kultura i kuchnia

Surströmming: co to jest szwedzki kiszony śledź

Redakcja W Szwecji5 min czytania
Surströmming
Fot. Medvedev, CC BY-SA 3.0

Surströmming to lekko solony, fermentowany śledź bałtycki, jeden z najbardziej charakterystycznych produktów szwedzkiej kuchni. Ten tekst wyjaśnia, czym jest, skąd się wziął, dlaczego tak intensywnie pachnie i jak wygląda jego spożywanie. Znajdziesz tu też informacje o tym, gdzie go kupić i od czego zacząć planowanie, jeśli chcesz go spróbować podczas wyjazdu.

Co to jest surströmming?

Surströmming to lekko solony, fermentowany śledź bałtycki. Nazwa znaczy po szwedzku „kwaśny śledź”. Potrawa należy do tradycji kuchni szwedzkiej, a jej korzenie sięgają co najmniej XVI wieku. Różni się od smażonego albo marynowanego śledzia, bo rybę celowo pozostawia się do fermentacji.

Ryba to bałtycki śledź, w języku szwedzkim strömming. Jest mniejszy niż śledź atlantycki z Morza Północnego. Tradycyjnie strömming to śledź łowiony na wodach o obniżonym zasoleniu Bałtyku, na północ od cieśniny Kalmar. Do surströmmingu używa się ryb łowionych w maju i czerwcu.

Soli dodaje się tyle, by surowa ryba nie zgniła, ale mogła fermentować. Proces trwa co najmniej sześć miesięcy. Właśnie ta fermentacja daje charakterystyczny zapach i lekko kwaśny smak. Surströmming jest więc produktem, do którego trzeba się przyzwyczaić.

Skąd się wzięło surströmming?

Surströmming jest częścią kuchni północnej Szwecji co najmniej od XVI wieku. Sama fermentacja ryb jest znacznie starsza. Najstarsze znane ślady fermentacji ryb mają 9200 lat i pochodzą z południa dzisiejszej Szwecji. Podobnie powstawał garum, fermentowany sos rybny Greków i Rzymian.

Według jednej z hipotez konserwowanie ryb w słabej solance rozwinęło się wtedy, gdy sól była droga. Mocne solenie zużywało dużo soli, a fermentacja w słabszym roztworze pozwalała ją oszczędzać.

Przełomem było wprowadzenie konserw w XIX wieku. Wcześniej gotowy produkt trzymano w dużych drewnianych beczkach oraz w mniejszych, jednolitrowych baryłkach. Puszki pozwoliły sprzedawać surströmming w sklepach, przechowywać go w domu i wysyłać dalej na południe kraju.

Dlaczego surströmming tak pachnie?

Zapach bierze się z fermentacji. Enzym kwasu mlekowego w kręgosłupie ryby uaktywnia się, gdy solanka i temperatura są odpowiednie. Razem z bakteriami powstają ostre kwasy: propionowy, masłowy i octowy. Powstaje też siarkowodór, który pachnie jak zgniłe jajka.

Sól podnosi ciśnienie osmotyczne solanki. Dzięki temu bakterie odpowiedzialne za gnicie nie mogą się rozwijać. Zamiast nich rozwijają się bakterie z rodzaju Halanaerobium, które rozkładają glikogen ryby na kwasy organiczne. Ryba staje się kwaśna, a nie zgniła.

Zapach surströmmingu jest bardzo silny, mocniejszy niż u podobnych fermentowanych ryb, takich jak koreańskie hongeo-hoe, japońskie kusaya czy islandzkie hákarl. Fermentacja trwa też w puszce, dlatego puszka się wybrzusza. Gazy są jej naturalnym efektem. W 2014 roku w pożarze magazynu w Szwecji w ciągu sześciu godzin eksplodowało tysiąc takich puszek.

Jak powstaje surströmming?

Ryby łowi się w maju i czerwcu, gdy są w dobrej kondycji, tuż przed tarłem i zanim nabiorą tłuszczu. Dalszy proces wygląda tak:

  • ryby leżą około 20 godzin w mocnej solance, która wyciąga z nich krew,
  • usuwa się głowy i wnętrzności, a ryby przekłada się do słabszej solanki,
  • beczki trzyma się w pomieszczeniu o kontrolowanej temperaturze od 15 do 18 stopni Celsjusza,
  • konserwowanie w puszkach zaczyna się na początku lipca i trwa jeszcze przez trzy, cztery tygodnie.

Fermentacja zależy od enzymu w kręgosłupie, który aktywuje się tylko przy właściwej temperaturze i stężeniu solanki. Niska temperatura w północnej Szwecji również wpływa na charakter gotowego produktu. Przed rozwojem nowoczesnego konserwowania produkt sprzedawano w drewnianych beczkach do szybkiego zjedzenia, bo mniejsze baryłki mogły przeciekać.

Jak je się surströmming?

Surströmming je się zwykle na zewnątrz, bo zapach jest silny. Puszkę otwiera się z dala od stołu. Jeden sposób to przebicie puszki pod wodą w wiaderku. Drugi to wstrząśnięcie puszki i uniesienie jej pod kątem 45 stopni, by gaz nie rozpryskiwał solanki.

Ryba jest sprzedawana w całości, z usuniętymi głowami, albo jako filety. Całą rybę trzeba przed jedzeniem wypatroszyć, usunąć kręgosłup i czasem skórę. Ikrę zwykle je się razem z rybą.

Najczęściej podaje się go z tunnbröd, cienkim płaskim chlebem. W regionie High Coast tradycją jest kanapka z dwóch kromek posmarowanego masłem twardego tunnbröd. Do ryby dodaje się ziemniaki, pokrojone w plasterki lub w postaci puree, oraz drobno posiekaną czerwoną cebulę. Czasem dodaje się też ser Västerbotten, który łagodzi intensywny smak.

W południowej części kraju popularne są dodatki, takie jak gräddfil, crème fraîche, szczypiorek i koperek. Do picia podaje się akwawit, pilznery, lagery, zimne mleko lub wodę. Całość często stanowi centrum tradycyjnego przyjęcia zwanego surströmmingsskiva.

Kiedy spróbować surströmmingu?

Tradycyjnie sprzedaż nowego rocznika zaczyna się w trzeci czwartek sierpnia. Dzień ten nazywa się premierą. Szwedzi jedzą surströmming od tego dnia do wczesnego września.

Termin ma historyczne podłoże. Pod koniec lat czterdziestych XX wieku producenci wywalczyli rozporządzenie królewskie, które zakazało sprzedaży produktu, który nie dojrzał dostatecznie. Przepis nie obowiązuje już, ale sklepy nadal utrzymują datę premiery.

Jeśli chcesz spróbować surströmmingu w sezonie, zaplanuj wyjazd na sierpień lub początek września. Poza tym okresem produkt jest trudniej dostępny. Warto sprawdzić, czy w danym roku sklepy mają już nowy rocznik, zanim wybierzesz się na zakupy.

Gdzie kupić surströmming i czy można go zabrać?

Surströmming sprzedaje się w sklepach spożywczych w całej Szwecji. Jest najczęściej dostępny w puszkach. W północnej części kraju jest bardziej popularny niż na południu, więc tam łatwiej o szeroki wybór.

Silny zapach i ciśnienie w puszce wymagają ostrożności przy transporcie. Puszkę warto zapakować w szczelny pojemnik. Przed podróżą lotniczą sprawdź zasady przewoźnika na jego oficjalnej stronie, bo przepisy dotyczące przewozu żywności w bagażu potrafią się zmieniać.

Na lotniskach są sklepy spożywcze, ale ich oferta bywa ograniczona. Lepiej zaplanować zakup w mieście, zanim przyjedziesz na lotnisko.

Dlaczego surströmming dzieli ludzi?

Wiele osób go nie lubi. Podobnie jak suszona ryba lutefisk, wywołuje skrajne reakcje. Jest bardziej popularny w północnej Szwecji niż w innych regionach kraju.

Zapach potrafi być problemem także poza stołem. W 1984 roku sąd okręgowy w Kolonii uznał wypowiedzenie najmu za uzasadnione. Najemca wylewał solankę surströmmingu na klatce schodowej i na balkonie sąsiada. Sąd uznał, że zapach przekracza to, co mieszkańcy budynku mogą znosić. Na rozprawie właściciel otworzył puszkę w sali sądowej.

Miłośnicy surströmmingu traktują go jako element tożsamości regionalnej. Z tego powodu w Szwecji istnieje muzeum poświęcone tej rybie. Fiskevistet otwarto 4 czerwca 2005 roku w Skeppsmalen, 20 km na południowy wschód od Örnsköldsvik, miasta na północnym krańcu regionu High Coast. Aktualne godziny zwiedzania podaje oficjalna strona muzeum.

Od czego zacząć planowanie?

Jeśli chcesz spróbować surströmmingu, zacznij od terminu. Sprawdź, czy wyjazd wypada w sierpniu lub na początku września. Potem wybierz miejsce, w którym będziesz mógł zjeść go na zewnątrz, z dala od zamkniętych pomieszczeń.

Zanim kupisz puszkę, przeczytaj instrukcję otwierania i przygotuj wiaderko z wodą. Zdecyduj też, z czym zjesz pierwszy kęs. Najłatwiej zacząć od kanapki z tunnbröd, ziemniakami i czerwoną cebulą.

Po mocnym smaku dobrze jest coś łagodniejszego. Wiele osób wybiera po posiłku szwedzką przerwę na kawę, fika, a do niej słodkie kanelbulle.

Dobre pytania przed wyjazdem

Jak długo trwa fermentacja surströmmingu?
Proces trwa co najmniej sześć miesięcy. Dzięki temu ryba zyskuje charakterystyczny zapach i kwaśny smak.
Czym surströmming różni się od zwykłego śledzia?
Śledź smażony lub marynowany nie fermentuje. Surströmming jest lekko solony i celowo pozostawiony do fermentacji.
Czy surströmming zawsze je się z chlebem?
Najczęściej podaje się go z tunnbröd, ale jada się go też bez chleba, z ziemniakami i czerwoną cebulą.
Kiedy jest najlepszy czas na spróbowanie surströmmingu?
Tradycyjnie od trzeciego czwartku sierpnia do wczesnego września. W tym okresie sklepy mają nowy rocznik.
Jak bezpiecznie otworzyć puszkę?
Najczęściej przebija się puszkę pod wodą w wiaderku albo unosi pod kątem 45 stopni. Otwieraj ją z dala od stołu.
Gdzie kupić surströmming?
W sklepach spożywczych w całej Szwecji, najłatwiej w sezonie sprzedaży.
Podziel się
Obok tego tekstu

Przeczytaj też